#2496 - Woman World

Autorem poniższego tekstu jest Michał Ochnik, który o kulturze popularnej i nie tylko pisze na blogu Mistycyzm popkulturowy.

Postapokalipsa jako konwencja fantastyki zawsze wydawała mi się szalenie konserwatywnym gatunkiem. Dekonstrukcja ustalonego porządku rzeczy zamiast przynieść radykalną transformację tego, w jaki sposób funkcjonuje społeczeństwo bardzo często jest w kulturze popularnej drogą do jego regresji, powrotu do dawnych form organizowania zbiorowości ludzkich. 

#2379 - Rat Queens #1: Magią i maskarą

"Rat Queens", czyli "Królowe Szczurów", to ekscentryczny kwartet młodych, skłonnych do bitki i popitki, łowczyń do wynajęcia. Pierwsza odsłona komiksowej serii o ich przygodach, która nosi znaczący podtytuł "Magią i maskarą", wprowadza czytelnika w brutalny i krwawy świat fantasy, który pełen jest potworów, obcych ras i magii. 

#2189 - Paper Girls vol. 1

Autorem poniższego tekstu jest Krzysztof Tymczyński, który o komiksach pisze łamach bloga poświęconego Image Comics, na który serdecznie zapraszam.

W tym roku "Saga" nie została uhonorowana żadną z nagród Eisnera. Ale Brian K. Vaughan i tak nie ma powodów do narzekań. Jego najnowszy tytuł dla Image Comics "Paper Girls" zdobył dwie statuetki: za najlepszą nową serię oraz dla najlepszego rysownika. Czy zasłużenie? Przyjrzymy się bliżej tytułowi, który został doceniony przez eisnerowską kapitułę.

#2186 - I.D.

Autorem poniższego tekstu jest Krzysztof Tymczyński, który o komiksach pisze łamach bloga poświęconego Image Comics, na który serdecznie zapraszam.

Debiutujący w ofercie Image Comics w ubiegłym roku, magazyn komiksowy "Island" bardzo szybko przykuł moją uwagę. Jego twórcy, Brandon Graham i Emma Rios, nie ukrywali, że chcą na jego łamach przedstawiać ambitniejsze projekty, co sprawiło, że chciałem stać się stałym czytelnikiem tego periodyku. 

#2178 - Monstress vol.1: Awakening

Autorem poniższego tekstu jest Krzysztof Tymczyński, który o komiksach pisze łamach bloga poświęconego Image Comics, na który serdecznie zapraszam.

Ostatnimi czasy komiks o podłożu feministycznym bardzo dobrze radzi sobie w ofercie Image Comics. Szlaki przetarły takie tytuły jak "Pretty Deadly", "Bitch Planet" czy ”"ODY-C" i o każdym z nich można spokojnie napisać, że są co najmniej ciekawymi projektami. Jednak już od momentu pierwszych zapowiedzi, bardzo mocno zajarałem się kolejnym komiksem tego nurtu, którym jest "Monstress". Tytuł ten zaliczył już swój pierwszy story-arc, doczekał się nawet nominacji do nagrody Eisnera, a dziś chciałbym napisać o nim kilka słów w tej właśnie recenzji.

#2144 - Rat Queens vol. 1: Demons

Autorem poniższego tekstu jest Krzysztof Tymczyński, który o komiksach piszez łamach bloga poświęconego Image Comics, na który serdecznie zapraszam.

Podczas kilkunastu minionych dni o "Rat Queens" było bardzo głośno. Najpierw ogłoszono zawieszenie wydawania serii, a później doszło do przepychanki pomiędzy rysowniczką Tess Fowler, a oryginalnymi twórcami serii. Nie przeszkodziło to jednak, aby trzeci tom zbiorczy zatytułowany "Demons" (wielokrotnie przekładany, dodajmy!), w stał się najpopularniejszym trejdem wydawnictwa Image Comics w kwietniu 2016 roku, wyprzedzając murowany hit, jakim wydawała się pierwsza odsłona ”I Hate Fairyland”. Jednocześnie, zewsząd spływać zaczęły raczej mało pochlebne recenzje komiksu, z którym dziś postanowiłem zmierzyć się także i ja.

#2107 - MCU 17 - Jessica Jones

Autorem poniższego tekstu jest Michał Ochnik, który o kulturze popularnej i nie tylko pisze na blogu Mistycyzm popkulturowy. 

"Jessica Jones" to serial, którego produkcję planowano od bardzo dawna. Początkowo miał zostać wyemitowany w stacji ABC. Przeciągający się okres pre-produkcji spowodowany był faktem, iż od początku miał to być niezwykle ambitny, dojrzały serial. Po kilku nieudanych próbach stonowania najbardziej kontrowersyjnych elementów scenariusza, projekt trafił w końcu do zamrażarki. 

#2038 - Self-Obsessed #1

Autorem poniższego tekstu jest Krzysztof Tymczyński, który o komiksach pisze na łamach bloga poświęconego Image Comics.

Jakiś czas temu Kuba Oleksak polecił mojego bloga z zastrzeżeniem, które nie do końca mi się spodobało. Wspomniał bowiem, że szkoda, iż ograniczam się do bardzo wąskiego spektrum tego, o czym piszę. Wówczas nie zgadzałem się z tym uważając, że  Image Comics oferuje komiksy różnego rodzaju i pisząc o nich nie tkwię w pomieszczeniu z napisem ”superhero books only”.

#2020 - Bitch Planet vol. 1: Extraordinary Machine

Autorem poniższego tekstu jest Krzysztof Tymczyński, który o komiksach pisze na łamach bloga poświęconego Image Comics.

"Bitch Planet" zapowiadane było jako jeden z najważniejszych tytułów Image Comics na rok 2015. Komiks był promowany wszędzie i na wiele różnych sposobów, ale nie zdecydowałem się sięgnąć po jego wersję zeszytową. Kelly Sue DeConnick była wówczas dla mnie ogromną zagadką: z jednej strony stało za nią świetne "Pretty Deadly", z drugiej zaś kilka średniej jakości prac dla Marvela. Postanowiłem poczekać. Ukazały się pierwsze zeszyty i z Internetów wylała się cała masa zachwytów.

#1868 - Rat Queens #2: The Far Reaching Tentacles of N'rygoth

Autorem tekstu jest Krzysztof Tymczyński, a został on pierwotnie opublikowany na łamach bloga poświęconego Image Comics.

Czternaście długich miesięcy musiałem czekać na drugie zbiorcze wydanie "Rat Queens". Opóźnienie to było spowodowane oskarżeniami wobec rysownika Roca Upchurcha, któremu zarzucono przemoc domową. Czy z nowym rysownikiem na pokładzie seria, która z miejsca zdobyła sobie grono wiernych fanów przygody żeńskiej ekipy demolująco-imprezującej czyta się z nie mniejszą przyjemnością niż dotychczas?

#1778 - Królestwo dziewczynki

Zwracałem już w tym roku uwagę na fakt, że festiwal twórczości Iwony Chmielewskiej trwa w najlepsze. Wielbiciele twórczości artystki nie mogą narzekać, ponieważ ukazują się kolejne jej książki. Niedawno Wydawnictwo Warstwy – nowa, wrocławska oficyna – poinformowało, że makieta książki "Oczy" została przekazana do drukarni (tu: klik! klik!). Tymczasem chciałbym się skupić na, wydanej w maju przez Wydawnictwo Entliczek, książce "Królestwo dziewczynki".

#1582 - Rat Queens vol. 1: Sass and Sorcery

Autorem poniższego tekstu jest Krzysztof Tymczyński, a pierwotnie ukazał się on na łamach bloga poświęconego Image Comics, na który serdecznie zapraszam.

Długo czekałem na ten komiks. Nie tylko dlatego, że generalnie oferta studia Shadowline do mnie mocno przemawia, ale też z powodu tego, narobiłem sobie smaka lekturą dwóch pierwszych zeszytów. Udzieliłem kredytu zaufania twórcom, Kurtisowi J. Wiebe`owi (scenariusz) i Rocowi Upchurchowi (rysunki) i zamówiłem w ciemno pierwszy tom zbiorczy. Po drodze okazało się, że komiks ten został nominowany do nagrody Eisnera w kategorii „Najlepsza Nowa Seria”, co tylko spotęgowało moją ciekawość i niecierpliwość. W końcu otrzymałem przesyłkę i przystąpiłem do lektury. Ku mojemu zdziwieniu, pomimo ogólnie dobrych przeczuć względem tytułu udało mi się znaleźć pewien mankament tej pozycji. Jesteście ciekawi jaki? Zapraszam do przeczytania recenzji „Rat Queens” vol. 1: „Sass and Sorcery”. 

#1320 - Stumptown

Greg Rucka to jeden z tych scenarzystów, którzy w swoich komiksach obsadzają w głównych rolach kobiety. Autor „Za Królową i ojczyznę” wyraźnie szuka nowych sposobów ujęcia kobiecości w swoich pracach. Na szczęście ma tę „odrobinę” talentu, dzięki czemu o płci pięknej umie pisać zajmująco. Co więcej – nie nudzi mu się to i chyba powoli dochodzi do wniosku, że jest skazany na baby. 

Seria „Stumptown”, która wystartowała w 2010 roku to doskonały przykład tej tendencji. Wszyscy być może myśleli, że skoro była już Wonder Woman, Natasha Romanova, Elektra, Carrie Stetko i Tara Chase, to Rucka na jakiś czas odpuści i zajmie się innymi tematami. Jednak do trzech razy sztuka – przyszedł czas na Dexedrine Parios.

Można by pomyśleć, że w końcu skończą się dobre patenty. Postacie zaczną być powielane, a motyw kobiety na tropie zagadki (nie ważne, czy jest to sierżant, detektyw, czy agent specjalny) stanie się schematem. Jeśli chodzi o „Stumptown” nic takiego nie ma miejsca, ponieważ pomimo generalnych podobieństw, komiks serwuje czytelnikowi coś, czego wcześniejsze komiksy Rucki nie miały: Portland i Dexedrine. Przychodzi mi na myśl, i „Stumptown” jest na to najlepszym dowodem, że miejsce rozgrywanej akcji jest bardzo ważne. Określa nie tylko klimat opowieści, ale także stanowi o charakterze postaci, jej historii. Są to banały, ale często się o nich zapomina, zwłaszcza w komiksie amerykańskim, superbohaterskim, gdzie miejsce jest w zasadzie tylko tłem dla rozgrywanej historii. Tymczasem Portland to miasto które zostawia na komiksie znaczące piętno. Nie jest to wprawdzie siedlisko moralnego zepsucia rodem z „Fell” Warrena Ellisa - śmierć nie czyha tam za rogiem i na ogół można czuć się bezpiecznie, ale pod miejską tkanką czuć zapach brudnych pieniędzy, korupcji i nielegalnego biznesu. Nikt jednak nie posuwa się tutaj za daleko, chyba że ma do tego istotne powody (albo jest lekkomyślny). Miastem nie rządzi sprawiedliwość, lecz lokalny finansowy potentat Hector Marenco, który nie zawsze prowadzi interesy zgodnie z prawem – w mieście nic nie dzieje się bez jego błogosławieństwa. Portland na kartach komiksu sprawia na ogół wrażenie zwyczajnego miasta, pozbawionego blichtru wielkich metropolii. Ważną rolę odgrywa tutaj społeczność – zwyczajni, boksujący się z życiem ludzie, dla których Portland to właśnie tytułowe Stumptown ("stump" oznacza po angielsku "kikut, ogarek, ogryzek" - przyp. red.). Jedną z przedstawicielek tej społeczności jest Dexedrine – główna bohaterka komiksu.

Zawiązanie intrygi jest banalne: Dex w zamian za spłacenie swoich długów w kasynie, przyjmuje zlecenie odnalezienia Charlotte Suppy. Zleceniodawczynią jest właścicielka kasyna, Sue-Lynne i nie pozostawia Dexedrine większego wyboru: dług jest duży, a pani detektyw notorycznie cierpi na brak kasy – pieniądze jej się najzwyczajniej nie trzymają. Dziewczyna będąca obiektem śledztwa zniknęła kilka dni temu, pozostaje jedynie kilka poszlak, ale wystarczających do znalezienia tropu. Komuś zależy jednak na przerwaniu dochodzenia, a Dexedrine wkrótce boleśnie się o tym przekona.

Detektyw Parios ma zdolność do ładowania się w kłopoty na własne życzenie. Przede wszystkim sprawia wrażenie trochę lekkomyślnej i nieodpowiedzialnej, w życiu osobistym cały czas balansuje na krawędzi bankructwa – pomimo kiepskiej finansowej kondycji podejmuje grę w kasynie, a jednocześnie ma na utrzymaniu dom i brata z zespołem Downa (chociaż chłopak jest już w miarę dojrzały i raczej usamodzielniony). Dex potrafi pyskować kiedy trzeba i umie postawić się komu trzeba – zazwyczaj jednak z marnym dla niej skutkiem. Cechy niekoniecznie przydatne w życiu codziennym przydają się jednak w zawodzie detektywa, co nie raz miewa skutki jeszcze gorsze. Dexedrine wciąż potrzebuje adrenaliny i chyba nie potrafi bez niej żyć, na przekór prozie życia. To oczywiście tylko jedna ze stron jej osobowości, ale bodaj najwyraźniejsza. Dex jest kolejną świetną postacią skonstruowaną przez Ruckę - przy jej tworzeniu opierał się m.in. na prozie Chandlera i Lehane'a, wzbogacając jej osobowość o oryginalne cechy. Efekt jest wiadomy: postać jest bardzo wyrazista, a po lekturze łatwo się o niej nie zapomina. Z drugiej strony bohaterka ewidentnie przyćmiewa fabułę, a właściwie udanie maskuje jej niedostatki – muszę przyznać, że pod tym względem „Stumptown” nie jest niczym szczególnie odkrywczym. Nie zostaniecie więc porażeni maestrią intrygi, a zwroty akcji nie będą należały do częstych. Na przekór głównej bohaterce narracja płynie tutaj spokojnym nurtem, momentami jest nawet trochę senna, o ile Dex nie dostaje łomotu, albo ktoś nie próbuje jej zastrzelić. Scenariusz to więc jedynie dobre rzemiosło, bohater to już natomiast przebłysk geniuszu Rucki i winduje sam komiks o kilka poziomów do góry.

Całości dopełniają rysunki Matthew'a Southworth'a z kolorami Rico Renzi'ego – komiks pod ich dyktandem to dobry wybór. Kreska swoim stylem zbliżona jest nieco do dokonań Stevena Liebera z „Whiteout”, więc mamy tutaj do czynienia z rzetelną robotą, uciekającą od zbędnego efekciarstwa, skupiającą swoją uwagę przede wszystkim na postaciach. Portland jakie można zastać na kartach komiksu to przemysłowe, monotonne miasto o nieco undergroundowym charakterze. Ma swoją atmosferę, podkreśloną jeszcze bardziej ciemnymi w tonacji kolorami.

„The Case Of The Girl Who Took Her Shampoo (But Left Her Mini)”, bo tak brzmi pełny podtytuł tej historii, ukazał się w wydaniu zbiorczym w 2011 roku. Oni Press poszło na całość i wydało komiks w wysokiej jakości: w obwolucie, solidnej, twardej oprawie i z kilkoma dodatkami w środku. Wydawca zdecydował się wyłącznie na taką formę, co nieszczególnie mnie dziwi – ta historia po prostu nie mogła zostać wydana inaczej.

Tekst pierwotnie ukazał się na blogu Pawła Szczygielskiego "Bullets Are The Beauty"

#1186 - Oda do Laury

Przygotujcie się na sążnisty blok tekstu - Michał Ochnik napisał obszerny artykuł przybliżający postać X-23, jednej z najciekawszych kreacji w komiksowym mainstreamie. Postać Laury Kinney jest tyle nieznana szerszemu gronu czytelników, co warto przedstawienia. Tekst pierwotnie ukazał się na autorskiej stronie Michała, pod tym adresem.

W komiksowym mainstreamie za Oceanem kobiety bardzo często traktowane są jedynie, jako miły dla oka dodatek do historii. Scenarzyści, rysownicy i redaktorzy stereotypowo, czy wręcz seksistowsko traktują ich rolę, nie próbując ukryć nawet, że epatowanie erotyką podnosi sprzedaż. Zgoła inaczej sprawa ma się z X-23. Bohaterka, którą można w dwóch słowach skrzywdzić określeniem „klon Wolverine’a”, choć X w jak najbardziej dosłownym sensie jest klonem szponiastego X-Mana.

Ponieważ Laura Kinney, tak bowiem naprawdę nazywa się główna bohaterka, stała się dla mnie modelowym przykładem, jak wiele mogą dać mainstreamowi zarówno kobiece bohaterki, jak i kobiety-scenarzystki. Ale po kolei. Z góry ostrzegam przed delikatnymi spoilerami, ale zapewniam, że warto się na nie narazić, bo poniższa opowieść jest naprawdę pasjonująca.

X-23 przydryfowała do świata komiksów z kreskówki „X-Men: Evolution”. Nie jest to praktyka bardzo częsta, ale takie migracje zdarzają się, gdy na ekranie bohater radzi sobie na tyle dobrze, by z powodzeniem móc go zaadaptować do regularnego uniwersum. Historia tej postaci – w dużej mierze snuta przez ceniony duet Craig Kyle-Chris Yost – rozpoczyna się w laboratoriach organizacji Facility, będącej spadkobiercą niesławnego Weapon X. Jest ona w posiadaniu próbki DNA Logana i usiłuje – bez powodzenia – wykorzystać ją do nadania innym ludziom mocy regeneracji, jakimi charakteryzuje się członek X-Men. Przełom nastąpił dopiero po dołączeniu do kadry pracujących nad tym naukowców dr Sary Kinney, która uzgodniła, że najlepszą metodą na osiągnięcie oczekiwanych rezultatów będzie sklonowanie obiektu. Jako, iż odzyskany od Wolverine’a chromosom Y był uszkodzony, stworzenie męskiego klona było niewykonalne. Chromosom X był jednak nienaruszony…

Eksperyment się udał – dziewczynka oznaczona numerem kodowym X-23 (poprzednie dwadzieścia dwa obiekty nie przetrwały implementacji genów Logana) przejęła właściwą pierwowzorowi mutację, łącznie ze szponami (które zostały trochę inaczej rozmieszczone – po dwa w dłoniach i po jednym w stopach). W toku projektu Laura – jak nazwała X-23 jej „matka” – poddana została morderczemu treningowi, aby stać się idealną maszynę do zabijania. By zapewnić sobie całkowitą kontrolę nad poczynaniami X-23 stworzono specjalną substancję, na zapach której Laura reaguje wybuchem agresji. Dziewczynka oddelegowana była do skrytobójczych zadań, jakie zlecali Facility zbrodniarze pokroju Kingpina. Jej powierzchowność była doskonałym kamuflażem dla jej prawdziwej natury, więc odnosiła na tym polu sukcesy, przynosząc zysk swoim twórcom. Nie trwało to długo. Na wskutek machinacji niektórych członków Facility X-23 miała zostać zabita. Dzięki pomocy jej „matki” dziewczynce udało się uciec, nim do tego doszło, ale Laura zabija Sarę na wskutek kontaktu tej ostatniej z substancją wyzwalającą szał X-23. Dziewczyna w stanie bliskim katatonii ucieka z Facility. Można o tym poczytać w mini-serii „X-23: Innocence Lost”.

Klon Wloverine`a ląduje w Nowym Jorku, gdzie trafia pod „opiekę” sutenera Big Daddy’ego. Z tej matni wyrywa się dzięki pomocy grupy bezdomnych nowojorskich mutantów, do której dołącza na pewien czas. Te wydarzenia rozgrywają się na łamach „NYX” autorstwa Joe’go Quesady, którą bardzo lubię, choć generalnie oceniana jest jako średnia. Fakt, iż Laura po raz pierwszy w życiu trafia gdzieś, gdzie inni traktują ją po ludzku sprawił, że dziewczyna wyrywa się z otępienia i rusza na spotkanie z siostrą doktor Kinney, której córkę uratowała z rąk pedofila. „Ciocia” i „kuzynka” przygarniają ją pod swój dach. Sielanka nie trwa jednak zbyt długo, ponieważ w Facility przypominają sobie o X-23 i wysyłają za nią Kimurę, jedną ze swoich agentek. Sytuacja ponownie staje na krawędzi, tym razem jednak obywa się bez ofiar wśród bliskich Laury. Dziewczyna rozumie jednak, dlaczego nie może zostać w domu Debbie i Megan, ostatecznie trafiając więc tam, gdzie powinna – do Instytutu Xaviera Dla Uzdolnionej Młodzieży. To wszystko przeczytać można – i należy – w mini-serii „X-23: Target X”.

W szkole mutantka nie ma łatwo. Ciągle prześladują ją demony przeszłości, a jej pobyt w Instytucie przypada na okres po M Day, który zdziesiątkował populację mutantów. Homo sapiens superior stają się zagrożonym gatunkiem. Podczas „Messiah CompleX” Laura wcielona zostaje do oddziału X-Force, który miał uratować Hope Summers z rąk Marauders i Mr. Sinistra. W tajnym oddziale Logana pracuje aż do „Second Coming”. Dopiero wtedy, po raz pierwszy w życiu Laura nie musi walczyć, nie ma nad sobą bezdusznych naukowców, alfonsa ani Cyclopsa, który wykorzystywać ją będzie w ten czy inny sposób, jako narzędzie pozbawione wolnej woli. I tu dochodzimy do właściwej części tekstu.

Do tej pory Laura była w rękach mężczyzn – opisywaniem jej perypetii zajmowali się scenarzyści, którzy narządy płciowe mają na zewnątrz, nie zaś w środku. Wychodziło im to bardzo dobrze, bo zarówno Kyle, jak i Yost są znakomitymi scenarzystami, a Quesada… cóż, Quesada, podczas pisania „NYX” miał akurat zwyżkę formy. Jednak pierwsza regularna skupiająca się na postaci X-23 została napisana przez kobietę. Marjorie Liu to popularna pisarka urban fantasy i romansów paranormalnych oraz autorka skryptów komiksowych. W solowej serii o X-23 udało się wykreować postać zaskakująco złożoną, zarazem rozwijając te cechy charakteru bohaterki, które opisywali poprzedni scenarzyści, jak i dodając własne pomysły. Efekt przeszedł najśmielsze oczekiwania – otrzymaliśmy historię nadzwyczaj oryginalną, inteligentną, nietuzinkową oraz zaskakująco odmienną od tego, do czego przyzwyczaił nas Marvel. Słowem - bardzo kobiecą. W swoim on-goingu Laura zostaje postawiona przed dylematem „co ja mam ze sobą właściwie zrobić?”. Wojna się skończyła, przyjaciele ze szkoły odwrócili się od niej, rozczarowani tym, że nie ufała im na tyle, by zdradzić im istnienie X-Force. Nie ma już miejsca, w którym mogłaby się odnaleźć maszyna do zabijania, jaką jest ciemnowłosa, małomówna nastolatka, toteż wyrusza w podróż mającą umożliwić jej – jakkolwiek banalnie by to nie brzmiało – odnalezienie samą siebie.

Na szlaku nie jest sama. Towarzyszy jej Gambit, popularny onegdaj członek X-Man, na którego od dawna nikt nie miał pomysłu, przez co ta postać przez większość czasu robiła za tło. I to był fabularny strzał w dziesiątkę – obie postaci tworzą niesamowity duet, którego wzajemne relacje to istny majstersztyk. Remy LeBeau towarzyszy Laurze w podróży niezupełnie, jako mentor, nie jako obrońca (bo kto jak kto, ale Laura nie potrzebuje obrony), a raczej jako przyjaciel, opiekun, trochę nauczyciel – bo dziewczyna wiele musi się nauczyć o sobie, o innych, o tym, jaka naprawdę jest. O tym, co straciła i o tym, co ze zniszczonego dzieciństwa może jeszcze odzyskać. O tym, że – wbrew temu, co myślą i sądzą inni – nie jest maszyną, jest świadomą swoich postępków, czującą ludzką istotą. Zresztą, nie jest to relacja jednostronna, bo i sam Gambit w podróży zmuszony jest pod wpływem Laury zrewidować część swoich poglądów na życie. Ten nietypowy w komiksie superbohaterskim duet owocuje wieloma wspaniałymi scenami, choćby tą, w której Remy opowiada śpiącej Laurze o swojej ulubionej książce – jeszcze nigdy nie widziałem, by tak mało statycznych kadrów niosło ze sobą tak duży ładunek emocjonalny. To właśnie stanowi o wyjątkowości tej serii.

„X-23” – mimo charakterystycznego dla superhero dynamizmu – jest bardzo introspektywna, momentami ociera się nawet o metafizykę i nie jest to metafizyka w duchu „zabij demona, który siedzi ci w głowie”, a przynajmniej – nie tylko na takim poziomie. Laura nie ratuje świata, kolejne jej potyczki z demonami przeszłości (a niekiedy i demonami czasów obecnych) nakierowują ją raczej na deklarację niezależności, podejmowanie własnych decyzji, a nie wykonywanie poleceń innych. Gambit zawsze jej dopinguje i służy pomocą, jednak rozumie, jak ważne jest, by dziewczyna nauczyła się indywidualizmu. Dlatego też seria bardzo luźno trzyma się w ramach tego, co zwykliśmy nazywać kanonem amerykańskiego mainstreamu komiksowego. Ale to dobrze. Seria skończyła się na dwudziestym pierwszym numerze. Stało się to z powodu delikatnej korekty strategii marketingowej Marvela, która pociągnęła za sobą śmierć kilku całkiem ciekawych, lecz niedostatecznie dobrze sprzedających się serii – między innymi właśnie X-23.

Co jakiś czas komiksowy mainstream dopada kryzys. Popularność komiksów spadła, scenarzyści nie są w stanie zdobyć się na choćby minimum kreatywności, tłukąc bez przerwy te same motywy i wątki. Tonącej barce z trykociarzami na pomoc przyszli scenarzyści z Wysp Brytyjskich, którzy wprowadzili superhero w nową erę, odświeżając i reorganizując kanon. Dziś rynek jest w podobnej kropce – fani skarżą się, że ekranizacje przygód ich ulubionych bohaterów są lepsze fabularnie, niż obecne komiksy. Trudno się z nimi nie zgodzić – od jakiejś dekady komiksy krążą od jednego „epickiego, zmieniającego wszystko eventu” do drugiego, co powoduje zrozumiały przesyt. Kryzys, zamiast ograniczyć liczbę wydawanych serii na rzecz ich jakości przyniósł trend odwrotny – rynek jest zalewany komiksami jakości, delikatnie rzecz biorąc, wątpliwej. Co mogłoby tym razem podźwignąć rynek z marazmu? Może kobiety?

Kobiety to raczej niewielka grupa nabywcza tradycyjnych komiksów superbohaterskich. A szkoda, bo może im więcej kobiet czytałoby komiksy, tym więcej kobiecych scenarzystek pisałoby regularne serie superbohaterskie, a to zrobiłoby dobrze całemu rynkowi. Jeśli już jakaś kobieta chwyta za scenopisarskie pióro, to raczej w ramach projektu raczej ambitniejszego, niż rozrywkowy komiks o ludziach w pelerynach noszących majtki na wierzchu. I tu mi zaczyna świtać, że jakiś komiksowy parytet mógłby okazać się zbawienny, ale rozumiem, że wygłaszanie takich opinii może się skończyć linczem, toteż skończę w tym miejscu. A komiksy o X-23 polecam wszystkim.

#1152 - Ciemna strona księżyca

Mam spory problem z komiksami autobiograficznymi, feminizmem, jak i zapachem niemowlęcych kosmetyków. Dlaczego, więc skusiłem się na zakup "Ciemnej strony księżyca", autobiograficznego komiksu Olgi Wróbel, w którym autorka opisuję swoją ciążę? Na pewno nie przez skojarzenie z Floydami.

Nie znam wcześniejszych prac Olgi Wróbel, na prowadzony przez nią blog "Odmiany Masochizmu" zerkam od niedawna. Tak wiec w pewnym sensie podchodzę do lektury "Ciemnej strony" jako czytelnik nieświadomy prezentowanego przez autorkę stylu. Jako, że komiks ten to jej najprawdziwszy pełnometrażowy debiut, to z pewnością jest to najlepszy moment, aby przetestować autorkę.

Tytuł komiksu, naturalne skojarzenie z albumem Pink Floydów oczywiście jest chybione. Jak sama autorka tłumaczy, jej zamiarem było sprowadzenie kulistości ciążowego brzucha do alegorii księżyca, który, jak wiemy, jest symbolem kobiecości. Autorce zależało na skupieniu się nad tą ciemną stroną ciążowego okresu. Ta umowna symbolika zawarta w tytule do dopiero początek metafor, regionalnych prawideł i ciążowych porad, które autorka serwuje nam na 72 stronach swojego komiksu. Olga Wróbel traktuje rysowanie jak terapię. Stara się przelać wszelakie negatywne emocje związane z tym jakże trudnym dla kobiety okresem na komiksowy papier. Wszystkie nagromadzone lęki i frustrację upycha w ramy komiksu. Odczarowuje ten błogosławiony stan, zdziera grubą warstwę lukru i z godną podziwu odwagą ilustruję całość sytuacjami, które uważane są za tematy ciążowego tabu. Skupia się na kwestiach fizjologicznych, a także pokazuję, że w okresie tym nagie kobiece ciało jest obdarte z jakiejkolwiek romantyczności. Przestrzega przyszłe młode matki, że okres ciąży to nie czas, w którym kobieta jest noszona na rękach przez księcia z bajki. Nie ma czegoś takiego jak dziewięciomiesięczna przerwa na związkowe kłótnie. To nie okres, w którym rzeczywistość daje Ci chwilę oddechu od zgiełku codziennych problemów. 

Oczywiście autorka nie chce przedstawić ciąży jako zła absolutnego, raczej posługując się czasem wręcz skrajnym naturalizmem pokazuje bardzo trudny moment w życiu kobiety na który nikt tak na prawdę nie potrafi ich przygotować. Ale "Ciemna strona księżyca" to także ta dobra strona tych trzech trymestrów. Urok budowania więzi z niemowlęciem i modelowania cech macierzyństwa. Całość autorka podaje w towarzystwie mocnej autoironii i absurdalnego humoru. Niestety nie ma równowagi między tymi stronami, przez co odbiór komiksu dla wielu może być zbyt pesymistyczny. Lecz nie ulega wątpliwości że poruszana przez Wróbel problematyka to mocny głos kobiecego świata i może warto, że został przedstawiony w ten a nie inny sposób.

Rysunek Olgi Wróbel, który ilustruje przebieg jej ciąży przypomina mi styl sztuki naiwnej, który przecież idealnie pasuje do dziecięcego charakteru komiksu. Prosty rysunek, wielokrotnie brak perspektywy, puste tła, posługiwanie się symbolem, to cechy Prymitywistów, które autorka zgrabnie wykorzystuje. Prawdopodobnie nie są to celowe nawiązywania, a po prostu styl autorki. Chociaż kto wie, przecież z wykształcenia Pani Olga jest kulturoznawczynią, a także pracuje w muzeum. Nie da się ukryć, że scenarzystka i rysowniczka w jednym cały czas pracuje nad swoim stylem. Czasem zauważalna jest pewna niezgrabność przy umieszczaniu postaci w kadrach czy samym ich rysowaniu, lecz jak sama autorka wspomina w jednym z wywiadów, starała się pracować nad tym, żeby np. nie ustawiać bohatera w centrum kadru. Co oznacza, że jest świadoma tego, że nad niektórymi rysunkowymi brakami musi popracować. Jestem przekonany, że z każdym następnym komisem będzie zauważalny jeszcze większy postęp w jej pracach.

Komiks został wydany przez Centralę. Wydawnictwo to na tegorocznym MFK zdobyło nagrodę dla najlepszego polskiego wydawcy komiksowego z uzasadnieniem "za odwagę w podejmowaniu wydawniczych decyzji oraz dbałość o najwyższą formę edytorską". Nagroda jak najbardziej zasłużona, debiutancki komiks Olgi Wróbel to idealny przykład tej odwagi, nie ukrywam że komiks w wielu momentach jest pisany bez hamulców, co tylko potęguję jego oryginalność. A ta najwyższa forma edytorska jest zauważalna już przy pierwszym kontakcie z albumem. Świetnie zaprojektowana okładka, ze skrzydełkami w ciekawie dobranej kolorystyce i bardzo dobrej gramatury papier. Oby tak dalej!

Zdaję sobie sprawę z tego, że komiks nie będzie podobał się wszystkim. Nie wszyscy także po niego sięgną prawdopodobnie wystraszeni kwestiami, które i mnie przerażały. Dla wielu może być także odpychająca niedojrzała kreska autorki. Dlatego odpowiadając na zadane na początku tego tekstu pytanie, dlaczego właściwie po niego sięgnąłem? Dlatego, że miałem przeczucie, że komiks z taką problematyką może być odtrutką na szablonowość polskich komiksów ale i na szablonowe myślenie społeczeństwa na temat komiksów. A także dlatego, żeby przekonać się czy skłoni mnie faceta do ciążowych refleksji. Skłonił. Bogu dzięki, że jestem mężczyzną.

#1114 - Somnambule

Anke Feuchtenberger nie jest wymieniana jednym tchem obok takich tuzów europejskiego komiksu, jak Moebius, Bilal czy Andreas. I przypuszczam, że nigdy nie będzie, bo operuje zupełnie w innych rejestrach estetycznych, aby w najbliższym czasie dorobić się miana „klasyka”. Przynajmniej komiksowego. Twórczość niemieckiej artystki dla przeciętnego pożeracza kadrów i dymków wydaje niezjadliwa, trudna, a nawet nieciekawa. Z drugiej zaś strony obawiam się również, że dla krytyków sztuki może okazać się zbyt dosłowna, za mało wyrafinowana, po prostu – zbyt komiksowa, także w tym najbardziej pejoratywnym tego słowa znaczeniu.

Jakby tego było mało, wydaje mi się, że do lektury albumu „Somnambule” balansującego pomiędzy uproszczoną estetyką komiksową, a nowoczesnymi doświadczeniami sztuk wizualnych najlepiej pasują literackie wytrychy.

W „Somnambulach” Feuchtenberger chce uchwycić to, co każdego ranka umyka nam tuż po przebudzeniu. Niekiedy, próbując przypomnieć sobie to, co śniliśmy nocą próbujemy poukładać w jakąś sensowna całość poszczególne wyśnione obrazy. Niemiecka artysta unika zamykania swoich treści sennych w sensy, posługując się dobrze zesznurowaną konwencją opowieści onirycznych. Właściwie nie operuje samą formułą „opowieści” rozumianej, jako ciąg pewnych wydarzeń połączonych ze sobą w ciąg przyczynowo-skutkowy. Więcej – chce uniknąć artystycznej przeróbki treści swoich marzeń sennych, chcąc oddać je w ich najpierwotniejszym kształcie. Wyśnione obrazy lub ich sekwencje zamyka na wskroś komiksowych pracach. Znaczenia snów przybierają formę graficznych zagadek, rebusów, jak w swojej recenzji określił je Damian Kaja świadomie lub też nie nawiązując do Krzysztofa Teodora Toeplitza, pioniera naukowych badań nad komiksem. KTT za Bernardem Touissaintem, wskazuje na właśnie rebusowy układ porządku ikonicznego i lingwistycznego, będący istotą (w pewnym sensie, oczywiście) komiksu. W praktyce Feuchtenberger "czyta" się trochę jak poezję.

W "Somnambulach" Autorski akt twórczy przypomina nieco lunatykowanie, na które zresztą Feuchtenberger cierpiała do 25 roku życia. Jest nieświadomy, wyrwany z karbów logiki poranku, nie podlegający zimnej racjonalizacji. Powtarzający się w kolejnych fantasmagoriach motyw oddzielania głowy od reszty ciała można interpretować, jako wyłączenie rozumu (a także konstytuującego go w pewien sposób języka) i pozwolenia na dojście do głosu temu, co poza nim. To sięgnięcie do tego, co instynktowne, popędowe, pierwotne, a momentami – także zwierzęce. Rysując i pisząc Feuchtenberger jakby śni raz jeszcze ten sam sen, tylko na jawie, odtwarzając nie tylko jego treść, ale również mechanizm formowania się marzenia sennego. Jak sama przyznaje, jej prace powstają intuicyjnie. Nie przygotowuje scenariuszy, zdaje się całkowicie na improwizację, daje się prowadzić swojej nieświadomości. Myślę, że skojarzenia z automatycznym pisaniem będą tu jak najbardziej na miejscu. Tym samym „Somnambule”, obok tego, że jest próbą oddania skrajnie subiektywnych wrażeń i stanów samej autorki, staje się również tekstem eksperymentującym na samym procesie twórczym. Artystkę nie zadowala czczy autotelizm.  Chce przekroczyć granicę dzieląca „pisanie o tworzeniu”, a samo „tworzenie”. Owa ucieczka do snów również ma być sposobem na przeżywanie elementarnej siły literackiej (w komiksie!), ale bardzo specyficznie pojmowanej… 

W „Somnambulach” Anke Feuchtenberger bardzo mocno podkreśla swoją kobiecość. W kategoriach feministycznych owe urwanie głowy to również wyłączenie pierwiastka jednoznacznie męskiego (rozumu) podkreślenie cielesności, która jest domeną kobiet. Przestrzeń senna nasycona jest typową dla płci pięknej seksualnością. Nie tak dosłowna, aby uchodzić za pornografię, nie tak tabuizowaną, jak jej męski odpowiednik, ale wciąż dosłowną, nieokiełznaną, dziką. Zdolną tak tworzyć, jak i niszczyć. Symbolika nocy, księżyca, brak silnego rozdziału pomiędzy ciałem, a umysłem – można by jeszcze długo wymieniać.

Co jednak wydaje mi się najważniejsze – Feuchtenberger, jak podkreśla w wywiadzie pomieszczonym na końcu albumu, wzbrania się przed jakąkolwiek interpretacją. Nie chce, aby jej tekst, a więc po części i ona sama, została zawłaszczona przez dyskurs, który należy do domeny męskiego logosu. Każda próba uchwycenia sensu może to gest symbolicznej przemocy. To zamach na autonomiczność i spójność „Somnambuli”. Żeby posłużyć się tutaj barthes`owską terminologią – tekst Feuchtenberger ma pozostać niezbadaną galaktyką signifiants. Podziwianą, ale nie odbieraną za pomocą uczonych metodologii, opartych na rozumie, roszczących sobie prawa do odczytywania sensu. Psychoanalitycy roztrząsający klasyczne jungowskie czy freudowskie symbole zwyczajnie strywializują „Somnambule” do kilku banalnych klisz, zatracając cały urok pierwotnego tekstu.

I to chyba jest największy problem z tym utworem. Nie można odbierać go za pomocą „szkiełka i oka”, konieczna jest perspektywa „serca”. Trzeba dać się porwać hipnotycznemu rytmowi narracji. Nie myśleć, nie analizować, nie próbować rozumieć, tylko oddać się we władanie swojej nieświadomości. I zachwycać się. Nie dostrzegać momentami silnie skonwencjonalizowanych symboli, tylko dać się wciągnąć. Z pewnością nie każdego przekona takie podejście. Mnie bardzo trudno było się przestawić, tym bardziej, że nie miałem okazji zapoznać się ze zbiorem filmów animowanych, które powstały na podstawie „Somnambuli”. Czy Wam się to uda?

#536 - Komiks po polsku - polemika

Na łamach Kolorowych Zeszytów gościmy dzisiaj Szymona Holcmana, który podejmuje polemikę z felietonem Olgi Matuszewskiej - „Komiks po polsku”, zamieszczonym w serwisie Comix Grrrlz. Wszystkie grafiki w tekście pochodzą z komiksu grupy Ścięta Głowa Marii Antoniny, zgłoszonego do konkursu MFK w 2008 roku. Cała praca dostępna jest pod linkiem na końcu tekstu. Zapraszamy do lektury.

„Przestań! To jak kłótnia z pięciolatkiem” - Krzysztof Ostrowski

Tak skomentował moją chęć napisania polemiki z tekstem „Komiks po polsku” Olgi „Osy” Matuszewskiej „znany komiksiarz, a zarazem wokalista znanego zespołu Cool Kids of Death”. I trudno nie przyznać mu racji. Dlaczego więc to robię? Bo nie mogę zaakceptować oczywistych bzdur, a przede wszystkim kłamstw, jakich świadomie dopuszcza się autorka. Przy milczącej akceptacji redakcji portalu Comix Grrlz, niestety. Choć całkiem możliwe, że kieruje mną po prostu chamska samcza chęć dopieprzenia kobiecie. Wszak wiadomo, że jest to pierwsze, o czym myśli mężczyzna po przebudzeniu.
Zacznę od samego końca tekstu „Osy”, bo najlepiej pokazuje on jej autorską strategię. Przed festiwalem [MFK w Łodzi – przyp. SH], w marcu 2008 roku, próbowałyśmy jeszcze swoich sił w konkursie „Autobiografia: dojrzewanie, dzieciństwo, wczesna młodość” organizowanym przez „Gutek Film” i „Wysokie Obcasy”. [...]. W jury zasiadały podobne osoby, co w jury festiwalu łódzkiego – pisze „artfeministka”. Naprawdę nie trzeba wiele trudu, żeby te jurorskie składy sprawdzić. Otóż w jury konkursu „Autobiografia” zasiadały panie Paulina Reiter, Agata „Endo” Nowicka oraz panowie Wojciech Orliński, Przemysław „Trust” Truściński. Natomiast w jury konkursu na festiwalu MFK w Łodzi panowie Wojciech Birek, Tomasz Majewski, Maciej Reputakowski, Paweł Timofiejuk i Witold Tkaczyk. Na 9 jurorów, 9 różnych osób. Rozumiem więc, że pisząc o „podobnych osobach” autorka miała na myśli przynależność do gatunku ludzkiego? No bo trudno traktować mi stwierdzenie Mają one swój typ komiksu, który uprawiają i lubią. Szczególnie, gdy jest w nich waleczny człowiek – rycerz, który zmaga się ze światem za ten wyznacznik podobieństwa. Podobnie jak trudno mi zgodzić się z tezą, że w konkursie „Autobiografia” było miejsce jedynie dla historii relacji z mamą i tatą. Jest to zdanie tak samo prawdziwe jak to, że „obrońcy krzyża” reprezentują postawę wszystkich katolików w Polsce. Zresztą przyczepienie się do wyników „Autobiografii” samo w sobie jest kuriozum w ustach feministki. Wśród 22 wyróżnionych w nim prac 12 jest autorstwa, bądź współautorstwa kobiet. Chyba, że te panie to w oczach „Osy” kobiety nieprawomyślne.

Z tego ostatniego akapitu „Komiksu po polsku” można w zasadzie wyciągnąć każde zdanie i na jego podstawie napisać skecz. Najlepszy oczywiście zrobiły same członkinie grupy Ścięta Głowa Marii Antoniny z fragmentu o opowieści o dojrzewaniu do życia nocnego, o czym traktowała nasza zwięzła historyjka, ale o tym na końcu.

Po co kłamać w tak banalnej sprawie, jak skład jury dwóch zupełnie różnych konkursów? Bo tak! Bo służy to SPRAWIE. Bo prawda nie ma najmniejszego znaczenia, gdy liczy się IDEOLOGIA. A tam gdzie pojawia się IDEOLOGIA zdrowy rozsądek musi ustąpić (co zbliża autorkę do Henryka Goryszewskiego i jego Nie jest ważne, czy w Polsce będzie kapitalizm, wolność słowa, czy będzie dobrobyt – najważniejsze, aby Polska była katolicka). Bo wyższa racja jest po naszej, – artfeministycznej, queerowej, LGBT, etc. - a nie ich – konserwatywnej, mieszczańskiej, zakłamanej, etc. - stronie. Na takich właśnie argumentach opiera się większość tez „Osy” z tekstu „Komiks po polsku”. I to m.in. one (obok takich pereł dowcipu jak: Myślałyśmy, że skoro Sasnalowi udało się z „niekomiksowymi” codziennymi historiami, my się przebijemy z feministycznym hardcorem, czy Gdy twój przekaz jest spychany z głównego kanału komunikacji, który pozwala także zarabiać pieniądze, działa to na ciebie frustrująco) sprawiły, że jego lektura sprawiła mi masę radości, bo każdy fanatyzm szybciej niż później zamienia się we własną karykaturę.

Jedyny fragment, z którym mogę się zgodzić z autorką dotyczy nieobecności komiksu grupy Ścięta Głowa Marii Antoniny na konkursowej wystawie. Trudno mi zrozumieć decyzję o jego pominięciu, przecież na ścianach Łódzkiego Domu Kultury wisiały już prace równie tragiczne i bardziej pornograficzne. No i wyjątkowo celne jest ostatnie zdanie tego akapitu: Poczułyśmy się mocno nie na miejscu, jak osoby, które mimo braku talentu wokalnego kłócą się o swoje z jury programu „Idol”. 100% racji.
Nie będę roztrząsał każdej bzdury z tekstu „Osy”, nie będę piętnował całkowitej ignorancji z jaką do komiksu podchodzą artystki z grupy ŚGMA i ubolewał nad ich brakiem dystansu do siebie i swojej sztuki, który nie pozwolił im docenić jakże trafnego i wysublimowanego performance'u „znanego komiksiarza, a zarazem wokalisty znanego zespołu Cool Kids of Death”. Wszystko to średnio rozgarnięty czytelnik sam wyczyta z materiału zamieszczonego na Comix Grrlz. Chciałbym tylko odnieść się krótko do fragmentu, który dotyczy mnie i wydawnictwa kultura gniewu. Bo to ja byłem redaktorem [który] dał nam wykład na temat pseudo-lewicowości naszej postawy, kawiarnianej rewolucyjności i feministycznej paranoi. Cieszę się, że czasowa perspektywa pozwoliła członkiniom (a w tej sytuacji może lepiej waginiom?) ŚGMA docenić mój ówczesny wywód, a na tendencyjnie zadane pytanie ciekawe, czy takie nauki dawał również chłopcom tworzącym komiksy odpowiem: nie, bo żaden z tworzących komiksy chłopców nie zamęczał mnie takimi bzdurami na licealnym poziomie refleksji (i to tylko z tego mógł wynikać mój protekcjonalny ton, a nie z płci rozmówcy). No i żaden nie był tak zauroczony postacią Sławomira Sierakowskiego (otoczonego – jeśli dobrze pamiętam tamtą rozmowę – bandą karierowiczów i cwaniaków).

Natomiast jeśli chodzi o kulturę gniewu stwierdzenie „Osy” - Jak się okazało, „Kultura Gniewu” jest Kulturą-określonego-typu-Gniewu. Gniew riot grrrl nie jest tym słusznym Gniewem - jest całkowicie słuszne. W kulturze gniewu nie uznajemy „jedynego słusznego” gniewu, chyba że jako „jedyny słuszny” traktować gniew na wysokim (artystycznym, komiksowym, itd.) poziomie. Wtedy tak. Takiego gniewu komiksy ŚGMA nie prezentują.

I kończąc – tekst Olgi „Osy” Matuszewskiej to niegroźne gorzkie żale i jako takie powinien być potraktowany milczeniem. To co smuci mnie w nim najbardziej, to wstęp jakim został opatrzony przez Sylwię „Louise” Kaźmierczak, redaktorkę portalu Comix Grrlz i szefową działu recenzji „Alei Komiksu”. Przeczytać w nim możemy, że autorka odsłania absurdy jakimi rządzi się polski światek komiksowy. [To] Materiał, który obala tezę, że kobiety nie są dyskryminowane. Jedynym absurdem w tym tekście jest on sam. Sylwia Kaźmierczak odmówiła zamieszczenia mojej polemiki na Comix Grrlz, a na moją sugestię, żeby chociaż zamieściła jako komentarz do tekstu wspominane w „Komiksie po polsku” prace grupy ŚGMA, tak nieelegancko potraktowane w ŁDK, już nie odpowiedziała. A moja prośba wynikała tylko z tego, że są one najlepszą polemiką z tezami tekstu, jaką można sobie wyobrazić.
Zapraszam zatem do ich lektury (tak, to ten skecz, o którym wspominałem na początku): http://sgma.art.pl/Komiks.html

Szymon Holcman

#521 - Robogil #4 - komiks kobiecy samczym okiem

Robert Wyrzykowski: Czym właściwie jest komiks kobiecy - ta dyskusja rozgorzała w komiksowym zakątku polskiej sieci parę miesięcy temu, sprowokowana sławetnym panelem podczas Komiksowej Warszawy. Powstały zaangażowane wpisy na blogach, pod którymi jak grzyby po deszczu wyrastały sążniste komentarze, podobnie gorąco bywało na Twitterze. Zwolenników i przeciwników tego określenia można znaleźć wśród przedstawicieli obydwu płci. Część panów daje przyzwolenie na istnienie takiego gatunku, niektóre panie natomiast ostro się temu sprzeciwiają, bojąc się niewygodnej łatki. W tym momencie kurzawa nieco opadła, chociaż i teraz zdarzają się nowe głosy w tej debacie. Możemy się zatem przyjrzeć temu z pewnego dystansu, zebrać do kupy spostrzeżenia i przeanalizować zarówno samo zagadnienie "komiksu kobiecego" jak i argumenty padające z obydwu stron barykady.

Daniel Gizicki: O rany. Skończyło się dociekanie czym jest underground i czy opłaca się wydawać zeszytówki, to wyciągnęli spod kołdry komiks kobiecy. Pamiętam jak na starym forum Wraka była jakaś taka mocna dyskusja co to jest ten komiks kobiecy z czym to się je i jakoś nie uzyskano konkretów. A teraz wszystko się od nowa bełta, jeno jedna strona to traktuje tak rozpaczliwie serio, że trochę strach się odzywać. A przecież, że zacytuję Lucka: "spokojnie, to tylko komiksy".

RW: W dyskusji na Wraku nie brałem udziału. Myślę, że nie było tam też wielu dyskutantów i dyskutantek, obecnie udzielających się w temacie, a dla których to wciąż jest świeży i atrakcyjny temat. Mam jeno wrażenie, że "komiks kobiecy" to chwytliwa marketingowo etykietka, dająca szansę na zaistnienie poza środowiskiem - albo też zaistnienie w innym środowisku poprzez zajęcie się tak niszową działalnością jak komiks. Przynajmniej ja odnoszę takie wrażenie, obserwując część dziewczyn z dumą noszących się z taką metką, zwłaszcza w pozakomiksowych mediach... a później patrząc na jakość ich prac.

DG: W sensie, że tytuł, który można wcisnąć głównie niekomiksowym czytelniczkom i czytelnikom dzięki łatce, bez łatki nie miałby żadnych szans, bo często gęsto jest po prostu słaby?

RW: W rzeczy samej. W momencie, w którym promowana jest przede wszystkim idea, samo sedno twórczej ekspresji, zaś na tzw. "stronę techniczną" przymyka się oko. Przypomina mi się w tym momencie taki komiks jak "Kochać zbyt mocno" Rosalind B. Penfold. W środowisku komiksiarzy raczej mało ceniony i dostrzeżony, dość często pojawiał się jednak w różnych niekomiksowych mediach, zwłaszcza w prasie kobiecej, gdzie i jego ocena była znacznie cieplejsza.

DG: Może i tak ale wiesz co Rob? Dla mnie jednak od czasu dyskusji na Warku, która jakoś się w końcu przerodziła w śmichy chichy, termin "komiks kobiecy" funkcjonuje jako taki mem jak choćby "plecy konia", to znaczy śmiać mi się chce z tego. Uważam, że to takie bajdurzenie jest, bo dla przeciętnego czytelnika, to czy komiks stworzyła kobieta czy facet, czy opowiada on o kobietach, facetach, robotach z kosmosu itd. nie ma znaczenia bo i tak się wybiera to co się lubi, i zwraca uwagę po prostu czy to jest dobry komiks czy nie. Zresztą jak czytam te "definicyje" na comixrgrllz czy jak tam się ta zabawna strona nazywa, to wiesz, trochę śmiech na sali. Z jednej strony komiks kobiecy to komiks o kobietach z ich perspektywy ale i też na wszelki wypadek zawłaszczono każdy komiks stworzony przez kobiety. No to ja bardzo przepraszam, ale nikt mi nie wmówi, że można postawić znak równości między "Fun Home" i komiksami o Kleksie Szarloty Pawel i je razem wrzucić do wora z napisem "Komiks KOBIECY".

RW: "Komiks dobry czy zły" to niby taka oczywistość, ale raczej nie do końca. Są ludzie, którzy z zasady nie trawią pewnych gatunków/tematów - komiksu bohaterskiego, Gwiezdnych Wojen, komiksów dla dzieci, kryminałów - nawet jeżeli dany tytuł będzie absolutnym klasykiem danego gatunku, tacy czytelnicy po prostu skrzywią się i tyle. Tak jak ja na przykład kompletnie nie czuję płyt Wu-Tang Clan i Public Enemy, mimo że są to ponoć szczytowe osiągnięcia hip-hopu.

DG: No ale co z tego? To po prostu taki czytelnik nie przeczyta i tyle.

RW: Tak, tylko że na określenie "dobry/zły" składa się również tematyka, która jednemu czytelnikowi z automatu podejdzie a innemu nie - i to już wpłynie na ogólny odbiór, nieważnie jak błyskotliwie i doskonale technicznie by nie było. Ludzie bardzo często kierują się gatunkami w doborze dóbr kultury - szerokim łukiem omijają jedne, za to lgną do innych. Wszystko to jest wysoce zsubiektywizowane. Tak samo z komiksami. Dla kogoś ten nieszczęsny "komiks kobiecy" to będzie jak woda święcona dla diabła, a inny kupi tylko i wyłącznie z tego powodu. Ale masz rację - stawianie Bechdel i Pawel w jednym rzędzie jest trochę głupie, a to właśnie proponują dziewczyny z CG, twierdząc w ogólnym artykule, że: "Do komiksu kobiecego można zaliczyć każdy wytwór, także tych artystek, które nie chcą być z tym nurtem utożsamiane. Klasyfikacja, kategoryzacja i interpretacja to domeny czytelnika i recenzenta" - nawet jak budzi to sprzeciw konkretnych twórczyń.

DG: No ale czy to nie jest z góry skazane na porażkę? Rozpętywać batalie o komiks kobiecy, podczas gdy komiks jednak jest głównie skierowany do płci niezbyt pięknej? Być może gdyby w historii komiksu euro-amerykańskiego było tak jak w Japonii, że są komiksy i dla tych i dla tych i jest tego sporo z obu stron barykady, to to by miało sens. Ale historia jest inna i komiksy czytają głównie chłopcy, którzy potem dorastają i albo porzucają komiks albo sięgają po tytuły dla dojrzalszego czytelnika. Tu się nie ma co oszukiwać, serie o Batmanie czy X-Menach są skierowane do chłopców. Oni się na tym wychowują. Niech dziewczyny zamiast pitolić o definicjach i o tym co ma prawo być czym, zaczną robić historie, którymi sobie wychowają grono czytelniczek i niech potem sobie gadają o komiksie kobiecym i definiują, dzielą i kategoryzują ile dusza zapragnie. Bo na razie dla mnie to to jest zabawne bicie piany i tworzenie definicji w związku z ideologią podczas gdy te definicje ani nie mają większego merytorycznego znaczenia, ani nie przekładają się na rzeczywistość (Bechdel vs. Pawel).

RW: Dobra, jednak taki termin istnieje, został ukuty, zebrała się grupka osób go promująca i tworząca komiksy w tym duchu i w sumie głupotą jest odmawianie im praw do tego. Skoro ktoś sobie takie określenie wymyślił i pod taką banderą wygodnie mu tworzyć - ich wola, nam nic do tego. Gwałtowne sprzeciwy wobec tworzenia takich nazw trącą zazdrością - w końcu nie lubimy, gdy ktoś tworzy kluby, do których z automatu nie mamy wstępu. Także mamy jako taki prąd twórczy... tworzący... właśnie... oddajmy głos ponownie CG, które wszystko wykładają jak na tacy: "Komiks kobiecy - w dużym uproszczeniu można powiedzieć, że jest to komiks stworzony przez kobietę, o kobietach (dziewczynkach, dorosłych, trans) i do nich skierowany. Chodzi przede wszystkim o perspektywę, z jakiej ukazany jest świat. Kobieta jako autorka to warunek sine qua non, aby można było mówić o kobiecej perspektywie. Punkt widzenia kobiety jest uwarunkowany jej specyficznymi doświadczeniami, których mężczyzna nigdy nie będzie z nią dzielił." No dobrze. Sztuka raczej nie ma płci i trudno z samego stylu poznać kim jest autor, zaś samo baczenie na męsko czy kobieco brzmiące imię może być mocno zdradzieckie. Zresztą - podobno że nikt nie zna kobiety lepiej niż ona sama. Punkt widzenia mężczyzny jako zewnętrznego obserwatora może być równie celny i ciekawy dla czytelników płci obojga – a myślę nawet, że takie tytuły "Kobiety" Tatsumiego, "Ghost World" Clowesa, "Lost At Sea" O’Malleya, "Strangers in Paradise" Terry Moore'a czy też "Szpinak Yukiko" Boileta mogłyby zostać uznane za sztandarowe dzieła komiksu kobiecego… gdyby nie to, że stworzyli je mężczyźni. Ale wróćmy do powyższej definicji. Konkretna jest, ale w praktyce mam wrażenie, że dobitnie wskazuje ona miejsce komiksu kobiecego jako jednego z podgatunków komiksu obyczajowego, często gęsto opartego na osobistych doświadczeniach autorek. Zaskakuje mnie też mocno lansowana tematyka, może trochę na przekór - poza sferą uczuć i ducha to m.in.: menstruacja, fizyczna miłość lesbijska, zwielokrotnione orgazmy łechtaczkowe (chociaż ostatnie to akurat wyimek z komentarza zwolenniczki, nie oficjalne stanowisko)... strasznie to wszystko skoncentrowane na fizjologii. Czy "American Widow" albo "4 na pokładzie" w ogóle się tu kwalifikuje jako komiks kobiecy?DG: A cholera wie. Menstruacja, miłość lesbijska, zwielokrotnione orgazmy łechtaczkowe? Sorrito, ale jeśli te komiksy mają się tylko na tym skupiać to ja dziękuję i wracam do kąta. Mówię zdecydowane "nie" takim parówkowym skrytożercom. Ja chcę ciekawych historii i jeśli będzie o tym ciekawie opowiedziane to może, ale po raczej mizernym przykładzie takiego typu czyli pompowanym przez comixgrllz "Bostońskich małżeństwach" to ja nie chce, nie tykam; i możecie mnie nazywać mizoginem komiksowym.

RW: Teraz to tak hardo gadasz, mizoginie komiksowy a sam parę lat temu własnym sumptem wydałeś komiks, który miałby pewne prawo zwać się komiksem kobiecym - czyli "CentralFabrik" Anki Miśkiewicz, dzieło, które pod wieloma względami niewiele się różni od tego, co obecnie robi Olga Wróbel.

DG: Eeeee panie dzieju, ale w "CentralFabrik" to o menstruacji i zwielokrotnionych orgazmach niewiele było. Poza tym czy to był komiks kobiecy? Moim zdaniem równie dobrze takie paski mógłby robić facet. A co do Olgi wróbel to ja się nie wypowiadam.

RW: Dlaczego? Olga jest jedną z czołowych twarzy "komiksu kobiecego".

DG: A niech sobie będzie. Ja mam bardzo mieszane uczucia jeśli chodzi o jej twórczość po prostu. Nie podoba mi się. Nie rusza mnie. Nie czaję hype'u wokół tych jej komiksów.

RW: Olga Wróbel jest inteligentną twórczynią - potrafi w bardzo sprytny sposób wybraną przez siebie konwencją maskować (prawdopodobne) braki techniczne w rysunku. Lubię jej cyniczno-gorzkawe poczucie humoru i życiowe obserwacje oraz świetną kolorystykę jej prac - chociaż z szorciaka na szorciak coraz bardziej to wszystko jednostajne, a maniera pokazywania prawie wszystkiego w en face tylko to uczucie pogłębia. Nie wiem czy zdzierżyłbym cały album w takiej formie, ale trzymam kciuki za ewentualną antologię.

DG: No ja raczej nie zdzierżyłbym. I pewnie bym nie kupił. Zresztą ja ostatnio prawie w ogóle komiksów nie kupuje ale to temat na inną rozmowę zapewne.

RW: Kończmy zatem... Jakkolwiek komiks w Polsce to wciąż domena mężczyzn, to wbrew pozorom kobiet rysujących historie obrazkowe w naszym kraju nie jest wcale tak mało, zwłaszcza wśród młodego pokolenia twórczyń. Niewiele jest natomiast takich, które tworzyłyby wyłącznie scenariusz - do głowy przychodzą mi w tym momencie jedynie Joanna Sanecka, Monika Powalisz, Dominika Węcławek oraz scenarzystki z antologii "Bostońskie małżeństwa". Wśród tych wszystkich dziewczyn bardzo mało akcentuje swoją kobiecość w jakiś szczególnie dobitny sposób – zarówno we własnej twórczości jak i poza nią. I w większości raczej nie tak napastliwie i bojowniczo, jak się czasem zdarza w różnych felietonach albo podnotkowych komentarzach/forumowych wypowiedziach. To z pewnością nie przysparza temu ruchowi zwolenników – zarówno wśród panów jak i spokojniejszych pań. Ale jeżeli w ten sposób przekaz nabiera wyrazistości i lepiej trafia do zakutych głów adwersarzy – cóż, każdy sposób jest dobry, jeżeli służy słusznej sprawie. Chyba.

#381 - RoboGil: Antologia bez jaj!

Robert Wyrzykowski: Antologia lesbijska była chyba jednym z bardziej wyczekiwanych projektów w 2009 r. Już samo ogłoszenie naboru przez Sylwię "Louise" Kaźmierczak wzbudziło gorące emocje wśród komiksiarzy (pamiętna polemika Karola "KRL-a" Kalinowskiego z Michałem Radomilem Wiśniewskim), później środowisko komiksowe wzburzył wyjątkowo przeciętny wstępny projekt okładki. "Bostońskie małżeństwa" miały swoją premierę w listopadzie 2009... i od tamtej pory cisza. Żadnej reakcji na blogach i w serwisach (z wyjątkiem dość ciepłej recenzji na Komiksomanii), jedynie parę demonstracyjnych facepalmów na twitterze.

Daniel Gizicki: Wyczekiwana?

RW: Wyczekiwana w tym sensie, że ludzie swego czasu zdawali się emocjonować tym wydawnictwem nie mniej niż "Łaumą" Karola Kalinowskiego.

DG: No nie wiem, szczerze mówiąc jakoś niespecjalnie mnie ten projekt interesował. Pośmiałem się z tych wszystkich fikołków w sieci i tyle. Może to jest kwestia tego, że ja nie jestem miłośnikiem dzieł, których wymowa jest mocno podporządkowana jakiejś ideologii. Poza tym ja mam chyba przesyt komiksu obyczajowego. Serio, doceniam tak świetne tytuły jak np. "Opowieści z Hrabstwa Essex" ale wolę poczytać jakieś akcyjniaki np. spod szyldu Vertigo niż kolejne komiksy o "zwykłych codziennych problemach". Zwłaszcza w antologiach. Antologii to mam już serdecznie dość...

RW: To prawda. Antologii komiksowych w ostatnich latach mieliśmy wiele, zwłaszcza jeżeli brać pod uwagę tematyczne ziny. Ta jednak jest szczególna - dotyka ważnej i delikatnej kwestii społecznej i bez wątpienia miała na celu przekazać jakąś ideę. Tylko jaką? Przedstawienia różnych punktów widzenia na środowisko queerowe? Uświadomienie społeczeństwu istnienia tego środowiska i jego problemów? Nakreślenie portretu lesbijki polskiej? Trochę zabrakło mi słowa wstępnego albo posłowia od redaktorki naczelnej całego przedsięwzięcia.

DG: No właśnie w sumie nie wiadomo jakiej idei ma to tyczyć. Tytuł wskazuje, że chodzi o tolerancję ale dostajemy komiksy, które tak naprawdę w większości przypadków nie dotykają tego tematu. Ja poza tym, tak generalnie, jestem mocno zażenowany poziomem stricte warsztatowym twórców występujących w tej antologii. Tak jakby redaktorka projektu nie zwracała uwagi jak komiks jest wykonany, a tylko na to czy jest "zgodny z linią partii". Nie ważne jaki, wystarczy, że o lesbijkach. A to mi przeszkadza. Bo ja chce dostawać komiksy dobrze wykonane.

RW: Antologię można stworzyć na dwa sposoby. Albo zebrać już wcześniej publikowane komiksy, aby pokazać pewien przekrój twórczości konkretnego twórcy lub całej sceny (vide Witold Idczak) - albo ogłosić pospolite ruszenie, zadać temat wypracowania i zebrać od twórców wyniki pracy domowej. Tutaj mamy do czynienia z drugim przypadkiem, trochę z konieczności - osobiście nie pamiętam wielu polskich komiksów dotykających tematyki lesbijskiej. Tak na szybko kojarzy mi się tylko praca Wojciecha Stefańca i Pawła Timofiejuka na konkurs na komiks o Powstaniu Warszawskim. Wydawałoby się, że trzymając rękę na pulsie i mając tak znaczący wpływ na treściowy kształt antologii, redaktorka mogłaby pełniej ingerować w jej zawartość, podsuwając twórcom interesujące tematy do poruszenia, przy dużym poszanowaniu dla ich wolności artystycznej rzecz jasna. Tymczasem mam wrażenie, że Sylwia Kaźmierczak przyjęła po prostu wszystko jak leci, często gęsto przymykając oko na wykonanie graficzne...

DG: Być może nic innego nie dostała. Myślę, że większość "środowiska" na projekt antologii położyła lachę po prostu. Z drugiej strony temat wydaje się być dość śliski, w sensie, że nie jest łatwo stworzyć historię, która nie powielałaby stereotypów, nie była uproszczona i nie traktowała tematu powierzchownie. I była przy okazji sprawnie wykonanym komiksem, który czyta się z przyjemnością.

RW: Masz rację z tym środowiskiem. Komiksiarze najpierw sarkali na pierwotny wymóg, że autorkami mogą być wyłącznie kobiety. Niestety, wydaje się, że zniesienie tego warunku chyba nie zaskutkowało zmasowanym napływem prac od panów. Prawie wszyscy autorzy w tej antologii to osoby kompletnie anonimowe, większość z nich nie jest w ogóle znana z tworzenia komiksów. Za w miarę rozpoznawalną gwiazdę robi tu jedynie Marcin Podolec - no i oczywiście Robert Adler, który przygotował pin-up na zakończenie albumu.

DG: Owszem ale moim skromnym zdaniem zdecydowanie najciekawszym komiksem w antologii jest "Coming out czy scrubbing In" Kasi Szaulińskiej, który co prawda narysowany jest fatalnie, ale za to czuć w nim lekkość fabularną i niewymuszony dowcip. Tu autorka nie sili się na jakieś śmiertelnie poważne prezentowanie treści, nie próbuje szokować, nie ukrywa treści za przekombinowanymi metaforami czy za niestrawną groteską jak to się dzieje w innych komiksach zawartych w "Bostońskich małżeństwach". Tu jest lekko, przyjemnie, dowcipnie i ogólnie fajnie, gdyby to jeszcze jakoś narysowane było, wtedy dziełko Szaulińskiej mogłoby być naprawdę niezłym szorciakiem. A tak mamy jedynie zaczątek czegoś ciekawego. Storyboard.

RW: Ten komiks jest najbardziej autentyczny ze wszystkich opublikowanych w tej antologii, prawdopodobnie dlatego, że jest oparty na osobistych doświadczeniach. Styl rysunków i sposób narracji TROCHĘ przywodzi mi na myśl "Persepolis" Marjane Satrapi, nie wiem czy to słuszny trop czy przypadkowe podobieństwo. Rysunkowo jest jednak dość słabo, miejscami niechlujnie. Chciałbym jednak w przyszłości przeczytać rozwinięcie historii Szaulińskiej.

DG: Nie lubię "Persepolis", więc się nie wypowiadam, ale wpadło mi do głowy coś innego teraz. Być może Sylwia Kaźmierczak powinna zadziałać jak bezwzględny (troszkę przejaskrawiam teraz) redaktor i wymusić by te wszystkie średnio narysowane i opowiedziane komiksy przerobić, przeredagować i przerysować. Może komiks Szaulińskiej powinien zostać od nowa narysowany przez jakiegoś rysownika z prawdziwego zdarzenia? Wtedy by to lepiej wyglądało i mocniej oddziaływało na odbiorcę. Dla mnie zresztą cała ta antologia to są takie zarysy, wprawki, storyboardy. Które miały opowiadać o czym właściwie? O tolerancji? O lesbijkach? Bo czytając te komiksy to ja się gubię...

RW: Na pierwszy rzut oka antologia pokazuje różne aspekty bycia lesbijką, unikając tych co bardziej kontrowersyjnych. Jest rodzące się uczucie i początki związku ("Para"), są potrzeby niewiele różniące się od tych, jakie mają heteroseksualne pary (komiksy Agaty Łaguniak), jest problem coming outu w polskiej rzeczywistości ("Coming out..."), jest takie bardziej genderowo-intelektualne podejście ("PL", chociaż irytują mnie tu te rymowanki)...

DG: No dobra ale tak naprawdę, to ja się nic nowego z tych komiksów nie dowiedziałem. Myślałem że czytając tę antologię dowiem się troszkę o różnych aspektach życia lesbijek a jak mi nawet zaserwują coś co "gdzieś czytałem", to w taki sposób, że to będzie świeże...

RW: A to takie mdłe i nijakie?

DG: Dokładnie. Mdłe i nijakie. A co mi tam, powiem to: BEZ JAJ!

RW: !!! ... ten no... Zatem... Co do tych jaj... w antologii swe komiksy prezentuje też trzech panów - Szymczak, Podolec i Atroszko (nie licząc Adlera). Jednak męski punkt widzenia na lesbijki w tych przypadkach mocno nie wypalił. Mamy tu, po kolei, przydługawą szkicowaną i chaotyczną historię o przyjacielu lesbijki; opowiastkę o Sheerze powielającą stereotyp, że lesbijki to antysamcze feministki; a także filuterny pasek rozciągnięty na trzy strony.

DG: Ja szczerze mówiąc w ogóle nie zauważyłem jakiejkolwiek różnicy czy dany komiks robi kobieta czy mężczyzna...

RW: Szczególnie te dwa ostatnie komiksy pasują do tej antologii jak pięść do nosa.

DG: No bo widzisz, "Bostońskie małżeństwa" to jeden z nielicznych przykładów - drugim takim przykładem jest "Komiksowe Becikowe" - antologii bardzo równej, gdzie wszystkie komiksy są na podobnym poziomie. Tylko, że w "Bostońskich małżeństwach" te komiksy są wszystkie raczej nieudane, (ok, Podolec rysuje zdecydowanie lepiej niż reszta), zaś w "Becikowym" wszystkie są dobre. To się rzadko zdarza - takie równe antologie - doceńmy to.

RW: Podsunąłeś tutaj dobry trop do porównania. Obydwa albumy, wbrew pozorom, mają ze sobą sporo wspólnego. Kryją się za nimi pewne idee, to nie są zbiorki szortów na jakiś abstrakcyjny temat typu "rzeki w Chinach", wydane wyłącznie dla radości wydania czegokolwiek na papierze. "Becikowe" są sympatyczną, środowiskową cegiełką na rzecz kolegów; w "Bostońskich małżeństwach" redaktorce zależało na ukazaniu bliskiej jej kwestii, co wyszło jednak mocno przeciętnie. Myślę, że kluczową różnicą pomiędzy "Becikowym" a "Bostońskimi" jest przede wszystkim organizacja redakcji na etapie selekcji. Tomek Pastuszka skontaktował się z konkretnymi twórcami prezentującymi przyzwoity poziom, Sylwia Kaźmierczak powiesiła ogłoszenie o naborze na stronie własnej (i w kilku innych serwisach chyba też) i czekała na to, co przyjdzie. Nie mam pojęcia, czy kontaktowała się z konkretnymi twórcami, ale zebrane komiksy sprawiają wrażenie mocno przypadkowych

DG: Może warto było poczekać z tą antologią, żeby się materiał uleżał niż tak go wydawać na łapucapu? Może Kaźmierczak za bardzo zależało? Albo może bardziej jej zależało, żeby tę antologię wydać i narobić szumu niż na faktycznej jakości komiksów?

RW: Chyba masz rację w obydwu przypadkach. Zabrakło srogiej redakcji, inicjatywy do kontaktu z fachowymi twórcami, takimi którzy wygładziliby nadesłane fabułki, nierzadko mające spory potencjał. Louise chyba trochę obraziła się na środowisko po flejmie na nieżyjącym już blogu KRL-a - a przynajmniej odnoszę takie wrażenie. Trochę jej się nie dziwię, też bym się zirytował gdybym miał autorską wizję własnej antologii i spotkałbym się z takimi głosami krytyki jak ona - ale na dobre to temu zbiorkowi nie wyszło.

DG: No i co z tego? Mnie jako czytelnika nie obchodzą prywatne animozje pomiędzy redaktorką a twórcami, którzy zresztą w projekcie nie wzięli udziału. Dostałem słabiutką antologię i mam na to przymknąć oko bo ktoś tam się na kogoś obraził? Daj spokój...

RW: Oj, to tylko takie moje supozycje. Ale może podsumujmy.

DG: Jedziesz!

RW: Uważam, że temat jest niewątpliwie wart antologii, lepiej wykonanej i zredagowanej, szerzej rozreklamowanej. Być może Wojtek Szot z wydawnictwa Abiekt pokusi się o podobną inicjatywę w przyszłości, być może przy czynnym współudziale Louise. Można zaprosić do niej czołowych polskich twórców, przedyskutować z nimi możliwe tematy, sparować ich z ludźmi ze środowiska, którzy mają coś ciekawego do powiedzenia, a niekoniecznie dysponują talentami graficzno-fabularnymi. "Bostońskie Małżeństwa" to niewątpliwie przetarcie szlaku w tej materii, ale równocześnie wydawnictwo, które za parę lat raczej ulegnie zapomnieniu.

DG: No ja już niewiele z tego pamiętam, ale zgadzam się - temat ciekawy, potencjalnie mogący być impulsem do powstania wielu dobrych komiksów. Jednak nie w takim wykonaniu jak tu. Bo w przypadku "Bostońskich Małżeństw" mimo szczerych chęci wyszła straszna amatorszczyzna (z koszmarną, odpychającą okładką).

RW: Także komiksom o szeroko rozumianym życiu lesbijek mówimy tak...

DG: Ale nie w takim wykonaniu.

***

"Bostońskie Małżeństwa"
wydawnictwo: Comix Grrrlz / Dolna Półka
liczba stron/format: 56 / B5
oprawa: miękka
druk: czarno-biały
cena: 15 zł

autorzy: Agata Łaguniak, Szczepan Atroszko, Przemysław Szymczak, Marta Zabłocka, Katarzyna Szaulińska, Agnieszka Weseli, Beata Sosnowska, Marcin Podolec, Anna Czerwińska i Soizick Jaffre