Zbliżający się łódzki festiwal, na który zawitać mają m.in. Brian Azzarello i Eduardo Risso, to doskonały powód, aby przypomnieć sobie ich najsłynniejsze dzieło – a tym do dziś pozostaje seria „100 naboi”. Bez bicia przyznaję się, że dopiero teraz pierwszy tom tego głośnego komiksu trafił w moje łapy. I chociaż może nie potrafię zachwycić się nim tak, jak większość odbiorców, to status pozycji kultowej, jakiego się całkiem szybko doczekał, wcale mnie nie dziwi.
Całość opiera się na dosyć abstrakcyjnym pomyśle. Poznajemy ludzi, którzy z winy osób trzecich stracili wszystko to, co w życiu było dla nich najważniejsze – kochającą rodzinę, przyjaciół czy status społeczny. Ludzi tych niespodziewanie odwiedza tajemniczy człowiek przedstawiający się jako agent Graves. Przypomina im o ich życiowych porażkach, po czym przedstawia sprawców owych nieszczęść i niezbite dowody ich zbrodni. Na koniec pozostawia pistolet i tytułowe 100 naboi, których nie sposób namierzyć. „Możesz się zemścić i nie poniesiesz żadnych konsekwencji” – obiecuje nieznajomy.
Pomysł wyjściowy sam w sobie jest absurdem, jednakże osadzonym blisko tzw. szarej rzeczywistości. Niewątpliwie wiele osób, które upadło na dno nie z własnej winy, oddałoby wiele, aby zemścić na osobach za to odpowiedzialnych. Autorzy pokazują nam tutaj, jak może wyglądać ziszczenie się tego typu marzenia. Ale żeby nie było za łatwo – enigmatyczny Graves odwiedza ludzi, którzy przynajmniej w pewnym stopniu pogodzili się już ze swoim losem i wcześniej nawet nie myśleli o ewentualnym rewanżu. Gdy jednak pozostawia im walizkę zawierającą odpowiednie informacje oraz narzędzia przyszłej wendetty, ich życie musi się odmienić. Niekoniecznie na lepsze.
Autorzy dokładnie zapoznają nas ze swoimi bohaterami, zresztą skrajnie różnymi. Dizzy to 23-letnia Latynoska, która właśnie opuszcza więzienne mury. Podczas odsiadki zamordowany został jej mąż i ledwie kilkuletnie dziecko, co bohaterka niespodziewanie potraktowała jako karę wymierzoną jej przez Boga, za jej wcześniejsze występki. Wracając właśnie do rodzinnego środowiska, a to przesiąknięte jest gangsteryzmem, próbuje na nowo ułożyć swoje życie. Co, zważywszy na jej głęboką religijność, zdaje się być dosyć łatwe. Z kolei ok. 40-letni Lee stanowi jej swego rodzaju przeciwieństwo. Niegdyś dumny właściciel prestiżowej restauracji, teraz zgorzkniały barman w podrzędnej knajpie. Rodzinę i pieniądze stracił, gdy na dysku twardym jego komputera znaleziono pedofilskie zdjęcia. Zdjęcia, o których posiadaniu on sam nie miał pojęcia.
O ile dla Lee możliwość dokonania zemsty to istny dar losu, o tyle dla Dizzy stanowi niekoniecznie uzasadnioną pokusę, którą należy odrzucić. A przynajmniej teoretycznie. W obu wypadkach wszystko wraz z rozwojem akcji odpowiednio komplikuje się. Azzarello przedstawia nam wszystkie „za” i „przeciw”, dokładnie ukazując konflikty wewnętrzne toczące bohaterów, ich istotny związek ze środowiskiem, w jakim żyją, wreszcie pytając ich o zasadność ewentualnych przyszłych czynów. Czy na pewno zasłużyli na zemstę? Czy jej wykonanie będzie miało jeszcze cokolwiek wspólnego z moralnością? Czy na pewno będzie to zadośćuczynienie sprawiedliwości?
Przy całej abstrakcyjności, jaka towarzyszy niespodziewanej pomocy oferowanej przez agenta Gravesa, pozostaje w końcu zadać pytanie na ile jest on postacią tylko umowną. Czy jego pojawienie się w złamanych żywotach kolejnych jednostek to tylko pretekst dla scenarzysty, aby opowiedzieć nietuzinkową historię czy może jednak coś więcej? Oczywiście jak na tom pierwszy przystało, odnośnie przed chwilą wspomnianych pytań otrzymujemy jedynie pewne sugestie. Ciekawym dopełnieniem okazuje się za to trzecia z zawartych tu historii, ledwie kilkunastostronicowa opowieść o pewnej staruszce, która dokonała wendetty już lata wcześniej, teraz jednak karmiąc się wyrzutami sumienia, postanawia przyznać się do zbrodni.
Komiks charakteryzuje się całkiem wiarygodnymi portretami psychologicznymi, jak również bardzo przekonującym ukazaniem kolejnych, odmiennych amerykańskich społeczności. Największe wrażenie zrobiły na mnie same dialogi, które zresztą zdecydowanie dominują nad pozostałymi elementami. Oto kiedy akcja toczy się w środowisku latynoskich gangsterów, Azzarello prezentuje czytelnikowi nie tylko slang, ale i sam akcent kolejnych postaci. Sztuczka ta udaje mu się dzięki częściowemu zapisowi fonetycznemu danych wyrażeń. To samo spotyka później przedstawicieli białej klasy robotniczej, a w końcu środowisko yuppie.
Na pochwałę zasługują również rysunki autorstwa Eduardo Risso. To dzięki nim mimo nawału dialogów, komiksowi daleko jest do teoretycznie nudnej statyki. Kolejne kadry ukazują nam dane postaci z różnych punktów widzenia - aż chciałoby się napisać, że z różnych kątów ustawienia kamery, zważywszy na fakt, że Risso ciekawie bawi się tu oświetleniem danych miejsc akcji. Tak więc, jeśli w danym kadrze źródło światła znajduje się za postaciami, przedstawione są one jako zwykłe cienie. Ale już za chwilę widzimy je z boku, z twarzami częściowo oświetlonymi. Mija chwila, kolejny punkt widzenia, i widzimy je w całej okazałości. Dzięki tym zabiegom komiks staje się nie tylko bardzo ciekawy wizualnie, ale też zaskakująco dynamiczny. Kapitalnym jest też np. przedstawiony wyżej fragment, pokazujący kurczenie się jednej z postaci. Bardzo dosłowne ujęcie znanej metafory, ale w tymże medium dosłowność okazuje się strzałem w dziesiątkę.
Każda z historii zawartych w tomie „First Shot, Last Call” to zupełnie inne spojrzenie na temat zbrodni i kary, co całość czyni rzeczą bardziej złożoną i atrakcyjniejszą. Wprawdzie mocno gatunkowy charakter neutralizuje całkiem ambitną treść, ale o jakichkolwiek płyciznach mowy nie ma. To solidna porcja dającej do myślenia rozrywki, korzeniami głęboko tkwiącej w tradycji czarnego kryminału. Dla fanów noir pozycja obowiązkowa.
Porównania z "Zabójczym Żartem" Alana Moore'a są nieuniknione, ale mogą działać tylko na niekorzyść komiksu Briana Azzarello. No cóż, nie jest on twórcą tej klasy, zresztą, jak sam mówi, zdawał sobie sprawę z tego, że nie dla niego zaglądanie do głowy Jokera. I tu chyba tkwi główny problem. Scenarzysta ma niezwykle dobrą rękę do kreowania atmosfery i znakomicie opisuje echo zbrodni rozchodzące się po arteriach metropolii, ale nie czuje do Jokera tego, co czuje do samego Gotham. Nie potrafi - jak wspomniałem, nawet nie próbuje - się z nim utożsamić i zrozumieć. Wbrew temu, co wydawca pisze na okładce, nie znajdziemy tu podróży wgłąb umysłu jednego z najsłynniejszych łotrów w historii komiksu. Autor nie chce nawet wytłumaczyć, dlaczego u diabła Jokera wypuszczono nagle z Arkham... Może i tak miało być, ale to nie jest komiks posługujący się tak dużą umownością, by nie było to istotne, wręcz przeciwnie - to zbyt realistyczny twór, by można go było wcisnąć czytelnikowi jako alegoryczną bajkę o wiecznej walce dobra ze złem - a to ostatecznie próbuje Azzarello zrobić.
Całość opiera się na dosyć abstrakcyjnym pomyśle. Poznajemy ludzi, którzy z winy osób trzecich stracili wszystko to, co w życiu było dla nich najważniejsze – kochającą rodzinę, przyjaciół czy status społeczny. Ludzi tych niespodziewanie odwiedza tajemniczy człowiek przedstawiający się jako agent Graves. Przypomina im o ich życiowych porażkach, po czym przedstawia sprawców owych nieszczęść i niezbite dowody ich zbrodni. Na koniec pozostawia pistolet i tytułowe 100 naboi, których nie sposób namierzyć. „Możesz się zemścić i nie poniesiesz żadnych konsekwencji” – obiecuje nieznajomy.
Na początku była walizka. Kiedy świat usłyszał o "100 Nabojach" mówiono tylko o jej zawartości - dowodach, broni i nienamierzalnych pociskach. Oraz co najważniejsze o wyborze i jego konsekwencjach. Wiadomo było, że Azzarello planuje coś więcej niż "tylko" historię o złamanych życiach, jednak magia walizki była silniejsza. I nic w tym dziwnego, skoro w pierwszych trejdach czytelnik najpierw przeżywał prawdziwe ludzkie tragedie, a dopiero potem uświadamiał sobie, że przedstawiane mu są pierwszoplanowe postaci pewnej większej całości. Choć opowieść o Dolanie (z "First Shot, Last Call") była tylko pretekstem do zarysowania głównej osi komiksu - konfliktu między Graves'em a Trust'em - pozostaje dla mnie jedną z najlepszych z całej serii. Podobna sytuacja jest z drugim trejdem - z całej lektury najbardziej zapadły mi w pamięć łzy matki z rozdziału "Heartbreak Sunnyside Up".
Jednak, kiedy tragizm maleje "100 Naboi" wcale nie staje się nudniejsze. Azzarello świetnie opowiada nie tylko ludzkie dramaty. "The Counterfifth Detective" to pełnokrwisty czarny kryminał, w którym nic nie jest jednoznaczne, a Milo Garret drąży raz rozpoczętą sprawę, aż do smutnego finału. Historia "Wylie Runs the Voodoo Down" z ósmego trejda dla przeciwwagi bardzo przejmująco opisuje niespełnioną miłość muzyka Gabe'a. Twórcy poświęcili tej historii tylko kilka stron, lecz zrobili to tak przekonująco, że jej zakończenie zawarte w paru kadrach jest tak dojmujące, iż śmiało porównam je do sceny zamalowywania ściany przez Rainę z "Blankets". Tylko, że tu na końcu pojawia się wystrzelony pocisk.
I tu warto wspomnieć o kolejnej zalecie serii, a mianowicie świetne graniu drugim planem. Zaryzykuje stwierdzenie, że gdyby nie historie niezwiązane bezpośrednio z głównym wątkiem, to "100 Naboi" mogłoby zmieścić się w czterdziestu zeszytach. A tak dzięki pobocznym opowieściom nie tylko możemy dłużej rozkoszować się świetnym komiksem, lecz również przeczytać wiele naprawdę ciekawych historii. We wszystkich dwunastu trejdach pojawiło się ich tak wiele, że nie ma sensu ich tu wyliczać. Nadmienię jednak, że czasem pełnią one funkcję jakby drugiej fabuły (perypetie Tino ze "Strychnine Lives"), natomiast innym razem służą tylko za element tła, dzięki któremu puenta na samym końcu nabiera dosadniejszego znaczenia (dealerzy z pierwszego zeszytu "A Foregone Tomorrow").
Mówiąc o drugim tle nie można również zapomnieć o smaczkach jakimi raczy nas Risso. Przypomina to wyłapywanie błędów w filmach, jednak w tym przypadku nie tylko sprawia czytelnikowi mnóstwo satysfakcji, lecz również dowodzi jak doskonałą konstrukcją jest ten komiks. Potrafi to być postać w tłumie, która już wcześniej przewinęła się w komiksie, a której ponowne pojawienie się dopowiada jakiś wątek całej historii. Innym razem jeden kadr potrafi powiedzieć coś, co dopiero po czasie zostanie szczegółowo opisane. Azzarello natomiast bawi czytelnika swoimi teoriami spiskowymi. Ta najpopularniejsza to oczywiście teza, iż Joe DiMaggio - mąż Marilyn Monroe - zamordował Kennedyego ("Story Arcs" z czwartego trejda). Warto jednak pamiętać, że słowo 'Croatoa', tak ważne w całej historii, i losy osadników z wyspy Roanoke (które do dnia dzisiejszego nie zostały przez historyków wytłumaczone) również zostało przez niego w odpowiedni sposób zinterpretowane.